در این تحقیق، تاثیر دماهای مختلف بر جوانه زنی بذر گیاه دارویی اسفرزه (Plantago ovata)، به منظور تعیین دماهای مهم یعنی کمینه، بهینه و بیشینه (کاردینال) بررسی شد. ارزیابی واکنش جوانه زنی در دماهای ثابت 5، 10، 15، 20، 25، 30 و 35 درجه سلسیوس در قالب طرح کامل تصادفی با چهار تکرار انجام شد. بذرهای جوانه زده هر روز شمارش شده و سپس سرعت جوانه زنی و درصد جوانه زنی محاسبه و نمودار دماهای مهم جوانه زنی بذر اسفرزه بر پایه دو مدل رگرسیونی دو تکه ای و چندجمله ای درجه دو ترسیم شد. بنا بر نتایج به دست آمده، تاثیر دما بر درصد و سرعت جوانه زنی بذر اسفرزه معنی دار (P£0.01) بود. بالاترین سرعت جوانه زنی در دمای 20 درجه سلسیوس به میزان r50=0.067 مشاهده شد. بر پایه دو مدل دو تکه ای و چندجمله ای درجه دو، دماهای مهم جوانه زنی بذر اسفرزه شامل، دمای کمینه (پایه) (3.9 تا 4.5 درجه سلسیوس)، بهینه (18.8 تا 21.1 درجه سلسیوس) و بیشینه (33.7 تا 34.1 درجه سلسیوس) تعیین شد. با افزایش دما، شرایط مناسب تری ازلحاظ دمایی، برای جوانه زنی اسفرزه ایجاد و باعث افزایش سرعت جوانه زنی می شود.

به منظور بررسی اثر تنش خشکی و کود نیتروژن بر خصوصیات مرفولوژیکی و تسهیم ماده خشک اسفرزه (Plantago ovate Forsk)، تحقیقی در سال 1389 در گلخانه تحقیقاتی دانشگاه ولی عصر رفسنجان به اجرا درآمد. آزمایش به صورت فاکتوریل در قالب طرح کاملا تصادفی با سه تکرار انجام شد. فاکتور اول شامل چهار سطح نیتروژن (0، 60، 120 و 180 میلی گرم نیتروژن از منبع اوره در کیلوگرم خاک) و چهار سطح آبیاری (شاهد 100%، 80%، 60% و 40% ظرفیت مزرعه) بود. نتایج نشان داد که اثر متقابل خشکی و نیتروژن بر عملکرد دانه و وزن خشک کل معنی دار است، به طوری که در شرایط 100% ظرفیت مزرعه بیشترین وزن بذر (1.72 گرم در بوته) در تیمار 120 میلی گرم نیتروژن در کیلوگرم خاک بدست آمد که نسبت به شاهد افزایش 77 درصدی داشت. در تیمار خشکی ملایم (80% ظرفیت مزرعه) مصرف نیتروژن به میزان 120 میلی گرم نیتروژن بر کیلوگرم خاک باعث افزایش 93 درصدی وزن خشک کل نسبت به شاهد (بدون کود) گردید. همچنین، با افزایش تنش خشکی، تسهیم ماده خشک به نفع اندام های زیرزمینی تمام شده و نسبت ماده خشک ریشه به طور معنی داری افزایش یافت، هر چند در این شرایط نسبت ماده خشک ساقه و دانه با تغییر معنی داری مواجه نشد؛ اما با افزایش کود نیتروژن نیز ماده خشک بیشتری به سمت برگ منتقل و ماده خشک کمتری به دانه منتقل گردید.

به منظور بررسی تاثیر تنش آبی بر روی عملکرد، اجزای عملکرد و ویژگی های کیفی دو گونه دارویی اسفرزه و پسیلیوم، آزمایشی در سال زراعی 1389 در مزرعه تحقیقاتی دانشکده کشاورزی دانشگاه فردوسی مشهد انجام شد. آزمایش بصورت اسپلیت پلات و در قالب بلوک های کامل تصادفی با 3 تکرار اجرا گردید. تیمارهای آبیاری (فاکتور اصلی) در چهار سطح 1000، 2000، 3000 و 4000 مترمکعب آب در هکتار، در کرت های اصلی و تیمار فرعی شامل دو گونه اسفرزه (Plantago ovate) و پسیلیوم (Plantago psyllium) در کرت های فرعی قرار گرفتند. صفات اندازه گیری شده شامل: طول سنبله، تعداد سنبله در هر بوته، تعداد دانه در هرسنبله، وزن هزار دانه، عملکرد کاه و کلش و عملکرد دانه بود. سه شاخص کیفی، مقدار موسیلاژ (درصد) و شاخص تورم (میلی لیتر) و مقدار تورم در هر گرم موسیلاژ مورد بررسی قرار گرفتند. نتایج نشان داد که تاثیر تیمارهای آبیاری بر عملکرد کاه و کلش معنی داری نبود، ولی بر تعداد سنبله در بوته، طول سنبله، تعداد دانه در سنبله، وزن هزار دانه و عملکرد دانه در اسفرزه و پسیلیوم تاثیر معنی داری داشت. بیشترین مقادیر تعداد سنبله در بوته، تعداد دانه در سنبله، وزن هزار دانه در تیمار آبی 4000 مترمکعب در هکتار بدست آمد. عملکرد کاه و کلش و عملکرد دانه در اسفرزه به ترتیب در تیمار آبی 4000 و 3000 مترمکعب در هکتار و در پسیلیوم به ترتیب در تیمار آبی 3000 و 4000 مترمکعب در هکتار بدست آمد. میزان موسیلاژ و شاخص تورم تحت تاثیر تیمارهای آبیاری قرار گرفتند، ولی میزان تورم برای هر گرم موسیلاژ اختلاف معنی داری نداشت. بیشترین مقادیر موسیلاژ و شاخص تورم در هر دو گونه در تیمار آبی 2000 مترمکعب در هکتار مشاهده شد. همچنین بالاترین میزان تورم در هر گرم موسیلاژ در تیمار آبی 1000 مترمکعب در هکتار بود. بین میزان موسیلاژ و شاخص تورم همبستگی مثبت و بالایی (r=0.87) وجود داشت.

یکی از مهمترین عوامل محدود کننده تولید گیاهان دارویی در مناطق خشک و نیمه خشک جهان، کمبود آب و تنش خشکی است. از این رو، در این پژوهش گیاه دارویی اسفرزه (plantago ovate Frosk. ) به عنوان یکی از گیاهان دارویی با ارزش در منطقه بیرجند انتخاب گردید. هدف از این تحقیق افزایش بهره وری مصرف آب در تولید اسفرزه می باشد که به صورت یک آزمایش فاکتوریل در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی در چهار تکرار انجام شد. تیمار های پژوهش شامل انواع بسترهای کشت شامل پلیمر سوپر جاذب A200 در یک سطح (125 کیلوگرم در هکتار) و زئولیت در یک سطح (08/2 گرم در یک کیلوگرم خاک) و کرت شاهد بدون افزودن مواد اصلاحی خاک و 3 سطح آبیاری شامل 50، 75 و 100% نیاز آبی بودند. صفات اندازه گیری شده شامل صفات ریختی ( درصد جوانه زنی، سطح برگ، وزن ماده خشک، تعداد سنبله در بوته) صفات زیستی (وزن دانه در کرت، وزن هزاردانه و موسیلاژ) و کارایی مصرف آب دانه بودند. نتایج نشان داد که تیمارها اثر معنی داری بر صفات ریختی و زیستی و کارایی مصرف آب دانه داشتند، به طوری که بهترین نتایج برای صفات ریختی در حالت بستر حاوی پلیمر سوپر جاذب تعداد برگ 75/12به دست آمد. بهترین نتایج برای صفات زیستی، در تیمار زئولیت با آبیاری کامل با وزن هزار دانه 89/12 گرم و کارآیی مصرف آب دانه با 76/11 کیلوگرم بر متر مکعب در بستر همراه زئولیت مشاهده و ثبت گردید.

در بسیاری از بررسی ها خواص دارویی و تاثیر اسفرزه بر سازوکارهای فعالیت بدن انسان به اثبات رسیده است. تنش شوری از تنش های غیرزنده مهم است که تاثیر زیانباری بر جوانه زنی بذرها دارد. در بررسی آزمایشگاهی، به منظور ارزیابی ویژگی های جوانه زنی و سبز شدن اسفرزه در پاسخ به تنش شوری در دماهای مختلف، آزمایشی در سال 1394 در آزمایشگاه بذر گروه زراعت دانشگاه تهران انجام گرفت. آزمایش به صورت فاکتوریل در قالب طرح کامل تصادفی با چهار تکرار به اجرا در آمد، تیمارها شامل هفت دما (5، 10، 15، 20، 25، 30 و 35 درجه سلسیوس) بودند. در هر دما برای ایجاد تنش شوری در چهار سطح (0، 4-، 8- و 12- بار) از کلرید سدیم استفاده شد. اعمال تنش شوری در دماهای مختلف بر جوانه زنی بذرهای اسفرزه نشان داد که بذرها در دمای 20 درجه سلسیوس بیشترین مقاومت به شوری را داشتند. تحت تاثیر سطوح تنش شوری در دماهای مختلف فراسنجه (پارامتر) های جوانه زنی، شامل درصد، سرعت و یکنواختی جوانه زنی، کاهش یافتند. با افزایش دما، شرایط مناسب تری از لحاظ دمایی، برای جوانه زنی بذر ایجاد شد و باعث افزایش تحمل به تنش شوری شد. افزایش شدت تنش شوری باعث شد که محدوده دمایی که بذر اسفرزه می تواند در آن جوانه زند، کاهش یابد.

مقدمه: یکی از گیاهان دارویی باارزش اسفرزه گونه اواتا (Plantago ovate forsk) متعلق به خانواده بارهنگ (Plantaginaceae) می باشد. یکی از مشکلات اصلی تکثیر بسیاری از گیاهان دارویی جوانه زنی کم و نامنظم می باشد که در اثر دمای پایین در ابتدای بهار در مرحله جوانه زنی رخ می دهد. باکتری های محرک رشد گیاه (PGPR) از طریق مکانیزم های مختلفی باعث افزایش جوانه زنی و رشد گیاهچه در شرایط تنش می شوند.هدف: ارزیابی تاثیر باکتری های محرک رشد گیاه (PGPR) بر جوانه زنی و رشد گیاهچه اسفرزه اواتا تحت شرایط دمای پایین می باشد.روش بررسی: این مطالعه به صورت فاکتوریل در قالب طرح کاملا تصادفی در 4 تکرار انجام شد. تیمارها شامل سویه متفاوت از باکتری های سدوموناس (11، 108 و 112)، ازتوباکتر (5، 15، 35)، آزوسپریلیوم (برازیلنس، لیپوفرم وایراکینز، مزوریزوبیوم (59IC، IC2091 و(SWRI7  و شاهد (بدون تلقح) و تیمارهای دمایی شامل (5، 10 و 20 درجه سانتی گراد) بوده اند.نتایج: بهترین دما برای جوانه زنی بذر گیاه اسفرزه 10 درجه می باشد. باکتری های جنس مزوریزوبیوم و سدوموناس بیشترین تاثیر را بر ویژگی های جوانه زنی تحت تنش دمای پایین در مقایسه با شاهد داشته اند. تلقیح بذرها با سویه سدوموناس در دمای 5 درجه سانتی گراد بیشترین تاثیر را بر شاخص جوانه زنی، طول ریشه چه و ساقه چه، وزن تر و خشک کل، شاخص قدرت گیاهچه و شاخص مدت جوانه زنی داشته است و حداکثر درصد جوانه زنی، سرعت جوانه زنی، نسبت طول ساقه چه به ریشه چه در دمای 10 درجه با سویه های ازتوباکتر و مزوریزوبیوم مشاهده شد.نتیجه گیری: کاربرد باکتری های محرک رشد جهت کاهش تاثیر تنش سرما بر جوانه زنی بذور اسفرزه گونه اواتا موثر است.

اسید آسکوربیک و ملاتونین به عنوان محرک های زیستی، با تأثیر بر متابولیت های گیاه موجب تحریک بیوسنتز فیتوهورمون ها، تسهیل و افزایش جذب عناصر غذایی، ارتقاء مکانیسم های دفاعی، تحریک رشد ریشه و در نهایت افزایش کیفیت و کمّیت محصول تولیدی می شوند. این پژوهش با هدف ارزیابی تأثیر محلول پاشی ملاتونین و اسید آسکوربیک بر عملکرد دانه و موسیلاژ اسفرزه (Plantago ovate Forssk. )، در سال 1399 در گلخانه تحقیقاتی دانشکده کشاورزی بردسیر دانشگاه شهید باهنر در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با سه تکرار انجام شد. تیمارهای آزمایشی شامل محلول پاشی با آب مقطر (شاهد)، ملاتونین 100 میکرومولار، اسید آسکوربیک 100 میکرومولار و ملاتونین 100 میکرومولار+ اسید آسکوربیک 100 میکرومولار بودند. اعمال تیمارهای محلول پاشی از زمان استقرار کامل گیاهچه ها (4-3 برگی) تا مرحله رسیدگی فیزیولوژیک دانه ها ادامه یافت (4 مرتبه به فاصله هر دو هفته یک بار). نتایج نشان داد محلول پاشی ملاتونین و اسید آسکوربیک (کاربرد تکی و یا توأم) موجب افزایش معنی دار تعداد پنجه در بوته، تعداد سنبله در بوته، طول سنبله، تعداد دانه در سنبله و وزن هزاردانه اسفرزه شد. بیشترین عملکرد دانه از محلول پاشی ملاتونین (59. 98 گرم در مترمربع) و ملاتونین + اسید آسکوربیک (61. 85 گرم در مترمربع) بدون اختلاف آماری معنی دار با یکدیگر حاصل شد. محلول پاشی اسید آسکوربیک نیز به طور معنی داری افزایش 6. 61 درصدی عملکرد دانه را در مقایسه با کنترل به همراه داشت. محلول پاشی اسید آسکوربیک، ملاتونین و اسید آسکوربیک + ملاتونین به ترتیب افزایش 12. 29، 19. 89 و 23. 80 درصدی موسیلاژ را در مقایسه با کنترل به همراه داشت. کاربرد ملاتونین به صورت تکی و یا ترکیبی با اسید آسکوربیک، بدون اختلاف آماری معنی داری با یکدیگر، بیشترین تأثیر مثبت را در افزایش درصد موسیلاژ به همراه داشت. میزان عملکرد موسیلاژ در تیمارهای کنترل، اسید آسکوربیک، ملاتونین و نیز ملاتونین + اسید آسکوربیک به ترتیب 10. 03، 13. 47، 14. 94 و 15. 64 گرم در مترمربع بود. براساس نتایج بدست آمده می توان بیان داشت محلول پاشی ملاتونین و اسید آسکوربیک توانست عملکرد کمّی و کیفی اسفرزه را بهبود ببخشد و در بین تیمارها، کاربرد توأم آنها مؤثرتر بود.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.